Allah bizə bir çox nemət bəxş etmişdir, və o nemətlərdən biri də bizim övladlarımızdır. Onları ya gözəl gül kimi bəsləyib böyüdərik, ya da günün yandırıb qurutduğu saman çöpü kimi zay edərik. Çox adam uşaq böyüdür, amma çox az adam onu şəxsiyyət kimi tərbiyyə edə bilir. Bəzi valideynlər də var ki, uşağın tərbiyyəsini, həddi buluğa çatdığı zaman ona ediləcək nəsihətlər kimi başa düşür. Amma bina edilən hər bir şeyin möhkəmliyi onun binövrəsindən asılıdır, ona görə də övladlarımızın böyüdükdə "möhkəm" olması üçün, onlara körpəlikdən fikir verməliyik.
Uşaq tərbiyyəsində diqqət tələb edən bir çox vacib məqam vardır. Bunlardan biri uşağı cəzalandırmaq mövzusudur. "Cəza" sözü ərəb mənşəli olaraq, insanın etdiyi əmələ görə qazandığı tənbeh və ya, əksinə, mükafat deməkdir. Bu sözün lüğəvi mənasıdır. Uşaq tərbiyyəsi dilində isə "cəza" xoşagəlməz davranışı ortadan qaldırmaq üçün görülən tədbirə deyilir. Bu tədbir düzgün görülərsə, uşağın etdiyi hərəkət barədə düşünməyə, onu təkrar etməkdən çəkinməyə, verilən zərəri aradan qaldırmağa və ya əvəzini ödəməyə və, ən əsası, uşağın pis əməli yaxşı əməldən ayıra bilməsinə yönələ bilər. Cəzanın məqsədi - xoşagəlməz hərəkətin təkrar edilməməsidir. Əgər tədbiq olunan cəzadan sonra uşaq həmin hərəkəti yenidən təkrar edirsə, biz yeni bir tədbir görməkdə tələsməməliyik. Dayanıb düşünməliyik: mən uşağıma uyğun bir cəza verdim yoxsa yox?
Cosep Cobert demişdir: "Uşağa yersiz cəza verən valideyn həqiqi cəza tələb olunduğu zaman nə edəcəyini bilməz."
Cəza tədbiqində bir çox xətalara yol verilir. Bunlardan ən çoxu valideynin qəzəbli halda cəza verməsi zamanı baş verir. Bu an valideyn sanki əsas məqsəd olan tərbiyyəni unudaraq, uşağı cəzalandırmaqla öz hirsini soyutmağa çalışır. Çox vaxt qəzəbli halda verilən cəza əks təsir göstərir. Çünki bu halda insanın tənbehdə həddi keçmə təhlükəsi yaranır. Bu an uşağımız bizi qucaqlayaraq "Anacan, məni bağışla" desə belə, o, qəlbində peşmançılıqdan savayı başqa hisslər də keçirəcək. Ola bilsin ananın həddindən artıq sərt olduğunu görüb, onun ədalətli olmadığın düşünsün. Bu zaman uşağın bağışlanma diləməsi daha çox peşmançılıqdan yox, qorxudan irəli gəlir. Və ya elə də ola bilər ki, uşaq anasının qəzəbini görüb özünün çox pis bir insan olduğunu düşünsün və aşırı dərəcədə peşmançılıq onda özünə qarşı pis fikirlər yaratsın. Hər iki hal uşağın qəlbində pis iz qoyur. Birinci halda uşaqda valideyninə qarşı küskünlük yaranır. Ona qarşı olan etibarını itirir. İkinci halda uşağın özünüqiymətləndirmə səviyyəsi aşağı düşür və o özünə əminliyi itirir. Ana ilə övladın arası düzəlmədikdə, uşağın keçirdiyi bu hisslərin qarşısı alınmadıqda, bu onun gələcəkdə nə cür xasiyyətli insan olmasına da təsir edə bilər. O, agressiv, həyatdan küskün, insanlara qarşı kobud birisi kimi böyüyə bilər. Bu çox vaxt ananın ədalətli olmadığını düşünən uşaqlarda müşait olunur. Anasını incitdiyini düşünən uşaq isə, gələcəkdə də "Onsuzda mənim heçkimə xeyrim dəymir. Mən elə hey ətrafdakılarımı incidirəm" deyə düşünür, və bu fikirlər ona içindəki gözəllikləri və yaxşı cəhətləri kəşf etməyə manə olur. İnsanları incitdiyini düşünərək özünü onlardan təcrid edir. Əlbəttə ki, bunlar mütləq olan şeylər deyil, amma əsassız da deyil - insanın uşaqlıq dövrünün şəxsiyyətinə təsiri qaçılmazdır.
Buradan özümüz üçün bir fayda çıxaraq - ədalət üçün cəzanın böyüklüyü xətanın böyüklüyü qədər olmalıdır. Bundan əlavə, vacibdir ki, biz uşağımızın etdiyi hərəkətə görə nə dərəcədə peşman olduğuna fikir verək. Bəzən balacalarımız etdikləri səhvə görə özləri elə peşman olurlar, elə utanırlar ki, tənbehə ehtiyc belə qalmır. Bu zaman biz onları çox danlamamalı, sakit bir şəkildə: "Bax, balam, gördün sənin etdiyin hərəkət necə pisdir. Çalış birdə bunu təkrar etmə" kimi sözlər deməliyik. (Qeyd: uşağa ünvanlandırdığınız sözlər onun yaşına və əqli inkişaf dərəcəsinə uyğun olmalıdır. Əks halda sizin dedikləriniz ona qəliz gələr və o sizi anlamaz).
"Uşağı elə tərbiyə etmək lazımdır ki, ananın tək sərt baxışı onunçün artıq bir cəza kimi olsun. Və əgər bundan başqa heçnəyə əl atmağa ehtiyac qalmazsa, bu çox gözəl olar." V.Q.Belinskiy
Cəzada ən çox əl atdığımız yollardan biri uşağa "Sən filan şeyi belə etdin, mən də filan şeyi belə edəcəm" kimi sözlər deməkdir. Əslində bu cür sözlərin uşağa əvvəlcədən profilaktik olaraq deyilməsi daha effektiv olur. Bu xəbərdarlıqlar onun şüüuraltısında qalaraq həmin hərəkəti etməkdən onu çəkindirə bilər. Amma, sözsüz ki, bəzən uşaqlar bizim gözləmədiyimiz hərəkətləri edirlər. Elə ki, o haqda xəbərdarlıq etmək bizim ağlımıza belə gəlmir. Sual yaranır: ümumiyyətlə, bu cür təhtidin tədbiq edilməsi nə dərəcədə düzgündür? Elə mövzumuzun adı kimi - "əvəz-əvəz" dünyasındır. İstər bu dünya olsun, istər əbədi. İnsan mütləq etdiyi yaxşılığın və ya pisliyin cavabını alır. Bu dünyada olmasa belə, əbədiyyat diyarında mütləq alır. Amma, mövzuya qayıdaraq qeyd edək ki, bizim körpəmiz hələ bunları anlamaq üçün çox balacadır, ona görə ona elementar cəzaların tədbiq edilmədi bəzən vacib olur. Əvvəlki suala cavab olaraq deyə bilərik ki, "əvəz-əvəz" metodikasını istifadə etmək olar. Amma bunu müəyyən çərçivə içində, bəzi şərtləri yerinə yetirərək etmək lazımdır. Bu şərtlədrən: adillik, yalandan və şiddətdən uzaq olmaq, deyilən sözlərin şantaz və həqarət yönlü olmaması və s. Misalçün, uşağımız yeməyini yemədikdə: "Yeməsən sənin anan olmayacam," - kimi sözlər demək düzgün deyil. Birinci, bu sözlərdə ədalət yoxdur: heç bir yeməyə görə ana öz övladından imtina edərmi? "Yox, etməz" - deyəcəksiniz. Onda bu sizin sözlərinizin ikinci mənfi tərəfidir - siz etməyəcəyiniz şeyi uşağınıza deməklə ona yalan danışmış olursunuz. Bu sözlərin üçüncü mənfi tərəfi isə şiddətdir. Heç təsəvvür edirsinizmi, körpə uşaq üçün anasını itirmək nə dərəcədə dəhşətli bir şeydir? Öz uşaqlığını xatırlayan kəs bunu daha yaxşı təsəvvür edə bilər. Bu hələ sadəcə olaraq bir misaldır. Təəssüf ki, anaların istifadə etdiyi bü cür cümlələrdən çox misal gətirmək olar. Başqa bir misal çəkək: uşağınız sizin ən sevdiyiniz gül qabını qırır, siz də ona: "Sən mənim qabımı qırdın, mən də sənin filan oyuncağını qıracam!" deyirisiniz. Bəziləriniz bunu oxuyarkən güləcəksiniz, amma, həqiqətən, uşağını tərbiyyə etdiyini düşünərək bu cür edən analar var. Bu misal əvvəlkindən də pisdir. Çünki bu cür etməklə biz özümüz öz uşağımıza pisliyə pisliknən cavab verməyi öyrədirik. Halbuki, bunun tam əksini etməliyik. Yaxşı, bəs onda necə edək ki, düzgün olsun? Misalçün, uşağınız bir şeyi qırdıqda, o, atasının ona oyuncaq üçün verdiyi pula qırdığı şeyin yenisini ala bilər; paltarları tökübsə gedib onları özü yığışdıra bilər; əgər divarları yazıbsa bir müddətlik sevdiyi rəngli qələmlərindən məhrum ola bilər. Bunun kimi xəfif, düşündürən cəzalardan istifadə etmək olar. Amma bunu da unutmamaq lazımdır ki, uşaqlarımızın bəzi yaramazlıqları onların inkişafına yönəlir. Belə ki, uşağı öz oyuncağını söküb qırdığına görə cəzalandırmaq lazım deyil. Çünki o, bunu etməklə həmin oyuncağın hissəciklərini özü üçün kəşf edir, bütün diqqətini ona yönəldir, hətta bəzən gördüyü bu "yaramazlığın" üzərində səbrlə saatlara oturur. Bunlar uşağın əqli inkişafı üçün vacib olan məqamlardır. Və ya, başqa bir misal, uşaq yeməyi üstünə tökdüyü üçün onu acılayıb, yeməyi özünüz yedidirməyə çalışmayın. Sizin üçün çirkli patlar, batmış döşəmə problem olsa belə, uşaq üçün bu proses ailə adlanan balaca cəmiyyətdə özünü təsdiqləməsi üçün çox vacibdir. Ümumiyyətlə, unutmayın ki, uşağın məktəbəqədərki yaş dövründə inkişafı məhz oyun vasitəsilə baş verir.
Bu anda Peyğəmbərimizin (sallallahu əleyhi və səlləm) həyatından gözəl bir misal yadıma düşdü. Bir gün Peyğəmbər (sallallahu əleyhi və səlləm) balaca Ənəs bin Məliki bir iş dalınca göndərir. Yolda Ənəs uşaqlara rast gəlir. Oynamağa başı qarışır və Peyğəmbərin (sallallahu əleyhi və səlləm) tapşırığını yerinə yetirməyi unudur. Bunu görən Peyğəmbər (sallallahu əleyhi və səlləm) qəzəblənmir, əksinə ona baxıb gülür. Çünki Peyğəmbər (sallallahu əleyhi və səlləm) bəşəriyyətin ən müdrik insanı, ən gözəl tərbiyyəçisi olub. Və o, uşağın oyuna olan həvəsinin təbii olduğunu bilərək buna görə uşağı tənbeh etməyib. Ənəs bunu böyüdüyü vaxt yada salaraq deyib: "Mən Allahlın rəsuluna 10 il qulluq etdim. Nə etsəm də, o mənə heçvaxt "Bunu niyə belə etdin?!" deməzdi. O məni bir dəfə də olsun tənbeh etməyib". Və bugün biz bu səhabənin həyatını haqda oxuyub, onun necə gözəl şəxsiyyət olduğunu görürük. Allah ondan razı olsun.
Bu balaca misalda bizim üçün böyük bir ibrət vardır. Ümumiyyətlə, anlamalıyıq ki, cəza tərbiyyə zamanı əl atılan ikincidərəcəli bir şeydir. Çünki ən birinici və ən gözəl üsul sözlə tərbiyyədir. Rəbbimiz Muhammədi (sallallahu əleyhi və səlləm) öz kəlamı - Qurani Kərimlə tərbiyyə etmişdir. Və bugün milyonlarla insan onun yolunu gedir, onun kimi olmağa çalışırlar.
"(Bu) mübarək Kitabı, (insanların) onun ayələrini düşünüb anlaması və ağıl sahiblərinin də ondan ibrət götürməsi üçün sənə nazil etdik". (Sad surəsi, 29cu ayə)

Aygül İskəndərova

Şərh əlavə et

Adın (mütləq)

E-mail (mütləqdir, ancaq göstərilməyəcək)

Yeni sərhlər barədə mənə xəbər etmək

Yeniləmək

Göndər

Cancel